طرحواره چیست و انواع آن کدامند؟

انسان‌ها از کودکی ارتباط با دنیای اطراف، روابط و تعاملات اجتماعی را یاد می‌گیرند، اما ممکن است در این مسیر با مشکلاتی مواجه شوند. برخی از افراد نیز به اختلالات شخصیتی مبتلا می‌شوند که این اختلالات روی عملکرد روزمره، روابط و کیفیت زندگی آن‌ها تاثیر می‌گذارد. تله های زندگی یا طرحواره‌ها یکی از مفاهیم جدیدی است که در سال های اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. درمان از طریق طرحواره‌ها به شناسایی الگوهای ناسالم افکار و رفتار انسان می‌پردازد و سعی می‌کند تا ریشه آن‌ها را پیدا کند. در این مطلب می‌خواهیم ببینیم اصلا طرحواره ها و تله های زندگی به چه مواردی گفته می‌شود. آشنایی با این تله‌ها به ما کمک می‌کند تا بتوانیم بسیاری از رفتارهای خود را ریشه‌یابی کنیم. برای آشنایی با طرحواره ها با ما همراه باشید.

طرحواره یا تله زندگی چیست؟

در قدم اول ابتدا باید بدانیم طرحواره به چه چیزی گفته می‌شود. به بیان ساده باید بگوییم که هر کسی از زاویه دید خود دنیا را می‌بیند و برای تفسیر رفتار و اتفاقات اطراف خود چارچوب و الگویی را در نظر می‌گیرد. طرحواره‌ها الگوهای منفی و مخربی هستند که می‌توانند در دوران کودکی و نوجوانی به وجود بیایند و تا بزرگسالی ادامه داشته باشند. ما انسان‌ها دنیا را از دریچه این طرحواره‌ها می‌بینیم و تجربه‌های خود را با کمک طرحواره‌ها معنا می‌کنیم. ممکن است از وجود تله های زندگی آگاه نباشیم اما رفتارها و افکار خود را بر اساس آن‌ها تنظیم کنیم.

باید بگوییم که طرحواره یا تله زندگی ماندگار است و معمولا مقاومت بالایی در برابر تغییر دارد. این تله‌ها می‌توانند با کمک درمانگر متخصص تغییر یابند. طرحواره‌ها می‌توانند روی ابعاد زندگی انسان تاثیر بگذارند و در موارد شدیدتر کیفیت روابط و آرامش ذهنی انسان را مختل کنند و انسان را دچار اختلالات مختلف کنند. پس شناخت این تله‌ها می‌تواند قدم مهمی برای خودآگاهی بیشتر و درک بهتر خود باشد. برای اینکه بدانید درگیر کدام تله‌ها هستید، می‌توانید از تست طرحواره یانگ کمک بگیرید.

آشنایی با انواع طرحواره های ناسازگار

تله محرومیت عاطفی

این طرحواره به این باور اشاره می‌کند که نیازهای عاطفی شما هرگز برآورده نمی‌شوند. طرحواره محرومیت عاطفی معمولا در کودکی ایجاد می‌شود و بیشتر بچه‌هایی به آن مبتلا می‌شوند که یکی از والدین یا هردوی آن‌ها از آن دور بوده‌اند یا به اندازه کافی به نیازهای عاطفی فرزند خود  توجه نمی‌کرده‌اند. نیازهای عاطفی به طور کلی در سه دسته قرار می‌گیرد.

• تربیت و پرورش: نیاز به نزدیکی، عشق و محبت
• همدلی: نیاز به احساس درک‌شدن
• حمایت و راهنمایی: نیاز به حفاظت، حمایت و مشاوره

تله رها شدگی

اگر فردی ترس از رها شدن داشته باشد، معمولا یکی از طرحواره‌های او تله رها شدگی است معمولا افراد مبتلا به این تله باور دارند که همیشه افراد او را تنها می‌گذارند. این تله باعث می‌شود که افراد نتوانند روابط عاطفی متعادل و سالمی داشته باشند و همیشه از ترک شدن واهمه دارند. مرگ یکی از والدین یا نزدیکان و رسیدگی نکردن به نیازهای اساسی کودک باعث ایجاد این تله می‌شود.

تله بی اعتمادی

یکی دیگر از تله‌های شایع در بین افراد تله سوء استفاده یا بی‌اعتمادی است. افراد دارای این تله همیشه انتظار آسیب‌دیدن از طرف دیگران را دارند و فکر می‌کنند همه می‌خواهند از آن‌ها سوء استفاده کنند و آن‌ها را آزار دهند. این افراد انتظار دارند که دیگران به آن‌ها صدمه بزنند یا تقلب کنند. به همین دلیل نمی‌توانند به اطرافیان خود اعتماد داشته باشند. آن‌ها به این فکر می‌کنند که همیشه باید آماده حمله باشند یا از افراد انتقام بگیرند.

تله انزوای اجتماعی

بسیاری از کودکان در بزرگسالی خود تله منزوی‌بودن را با خود به همراه می‌آورند. این طرحواره به این باور اشاره دارد که فرد به انزوا رفته است. این افراد معمولا جذب هیچ گروه یا جمع اجتماعی نمی‌شوند و چالش‌هایی را در تعاملات و روابط اجتماعی خود دارند. این باور ممکن است در کودکانی ایجاد شود که تصور میکنند با دیگران متفاوت هستند. 

تله نقص و شرم

یکی دیگر از تله‌های رایج در بین افراد طرحواره نقص یا شرم است. تله شرم این باور را تقویت می‌کند که شما ناقص هستید و اگر دیگران نقص‌های شما را بدانند، متوجه شده و شما را ترک می‌کنند. احساس ناکافی بودن و ناقص‌بودن اغلب منجر به احساس شرم شدید می‌شود. ممکن است افراد دارای این تله والدینی انتقادگر داشته‌اند یا در خانه‌‌ای بدون احساس عشق و محبت بزرگ‌شده‌اند. 

تله شکست

این طرحواره مدام به شما می‌گوید که در زندگی شخصی و حرفه‌ای خود نمی‌توانید عملکرد مناسبی داشته باشید. این تله در بچه‌هایی که والدین سخت‌گیر داشته‌اند بسیار مشاهده می‌شود. تله شکست باعث می‌شود که فرد همیشه خود را دست کم بگیرد و از انجام کارها بترسد. این افکار با کمک طرحواره درمانی می‌تواند بهبود پیدا کند.

تله وابستگی

این طرحواره از تله های زندگی به شما می‌گوید که نمی‌توانید مسئولیت‌های خود را به‌درستی انجام دهید و به اندازه کافی مستقل نیستید. افرادی که برای مستقل‌شدن آموزش ندیده‌اند به این تله گرفتار می‌شوند.

تله آسیب پذیری

طرحواره آسیب‌پذیری در بین تله های زندگی به این اشاره دارد که فرد همیشه از آینده و اتفاقات وحشتناک ترس دارد. او دنیا را جای ترسناکی کی‌بیند و همیشه منتظر یک فاجعه و مشکل جدید است. این افراد بسیار احتیاطی عمل می‌کنند و همیشه برای محافظت از خود کارهای مختلفی انجام می‌دهند. والدینی که بسیار محافظه‌کار هستند و از تغییر می‌ترسند، کودک را هم از دنیا می‌ترسانند و کودک فکر می‌کند دنیا بسیار خطرناک است. 

خود توسعه نیافته

افرادی که این تله را دارند، معمولا در مرزگذاری‌های شخصی ناتوان هستند و بیش‌ازحد در روابط خود احساساتی می‌شوند. این افراد معمولا هویت خود را نمی‌شناسند و نمی‌تواند جهت‌گذاری مناسبی برای مدیریت روابط خود داشته باشند. این طرحواره معمولا در کودکانی ایجاد می‌شود که والدین بسیار کنترل‌کننده یا آزارگری دارند. همچنین والدینی که بیش‌ازحد از کودک محافظت می‌کنند، باعث ایجاد تله خود توسعه‌ نیافته می‌شوند. 

حق به جانب بودن یا استحقاق

این طرحواره به فرد القا می‌کند که از دیگران برتر است. آن‌ها به‌طور اغراق‌آمیزی روی برتر بودن خود در برخی از موارد تمرکز می‌کنند. افراد دارای این تله برای دستیابی به قدرت و توانایی کنترل دیگران رفتار می‌کنند. جلسات مشاوره فردی بزرگسالان یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت بیشتر خود و کنترل رفتارهای نامناسب است

نقص در خودکنترلی

افرادی که درگیر این تله زندگی هستند، نمی‌توانند مواجه‌شدن با مشکلات را تحمل کنند. آن‌ها معمولا در نشان‌دادن انگیزه‌ها و احساسات و مدیریت آن‌ها ناتوان هستند. برخی از افرادی که با تله خود کنترلی ناقص روبه‌رو هستند، به‌طور اغراق‌آمیزی از درد، درگیری و پذیرش مسئولیت فرار می‌کنند. در حالت شدیدتر، فقدان خودکنترلی می‌تواند به رفتارهای مجرمانه، وسواس‌گونه یا اعتیادآور منجر شود. 

تله مطیع بودن

این تله به تن‌دادن به کنترل دیگران اشاره دارد. بسیاری از افراد درگیر این تله برای جلوگیری از عصبانیت، ترک‌شدن یا درگیری، تن به خواسته‌های دیگران می‌دهند و اجازه می‌دهند سایرین آن‌ها را کنترل کنند. آن‌ها فکر می‌کنند که نظرات، احساسات و خواسته‌هایشان به اندازه اطرافیان اهمیت ندارد. ممکن است مطیع بودن در طول زمان باعث ایجاد خشم شود و با رفتارهای پرخاشگرانه و عصبانیت شدید خود را نشان دهد.

تله ایثار و از خودگذشتگی

این طرحواره از تله های زندگی به فداکاری‌های بیش از حد برای کمک به دیگران اشاره دارد. افراد درگیر این تله برای جلوگیری از ایجاد درد و ناراحتی برای دیگران ایثار می‌کنند. همچنین آن‌ها برای دوری از احساس گناه و خودخواهی از خودگذشتگی دارند. در موارد شدید فرد ممکن است به مرور حس کند که نیازهایش برآورده نمی‌شوند و به همین دلیل نسبت به کسانی که برای آن‌ها فداکاری می‌کند حس خشم و عصبانیت داشته باشد. افراد با کمک متخصص در کلینیک روانشناسی بزرگسالان می‌توانند از احساسات و افکار غیرمنطقی و آزاردهنده رهایی پیدا کنند.

تله سرکوب عواطف

اگر کسی درگیر این تله زندگی باشد، معمولا کنش‌ها، احساسات یا ارتباطات خود را سرکوب می‌کند. این افراد از عدم تایید دیگران، احساس شرم یا از دست دادن کنترل خود می‌ترسند و به همین دلیل نیازها، احساسات و آسیب‌‌پذیری‌های خود را بازگو نمی‌کنند. برخی از این افراد به دلیل افراط در تفکر منطقی به تجربه‌های عاطفی خود توجه نمی‌کنند. 

تله نیاز به تایید دیگران

این طرحواره بر جلب تایید و نظر دیگران تمرکز دارد و معمولا این تایید به بهای بی‌توجهی به نیازهای واقعی و احساسات خود ایجاد می‌شود. اهمیت بیش از حد به ظاهر برای پذیرفته‌شدن از جمله کارهایی است که افراد درگیر این تله انجام می‌دهند.

طرحواره منفی‌نگری و بدبینی

این طرحواره به تمرکز افراطی روی جنبه‌های منفی زندگی می‌پردازد و جنبه‌های مثبت را به حداقل می‌رساند. افراد درگیر این تله زندگی معمولا نمی‌توانند با خیال راحت از چیزی لذت ببرند و همیشه نگران اتفاقات آینده یا نارضایتی‌ها هستند.

تله معیارهای بی‌رحمانه و انتقادهای افراطی

این تله در بین تله های زندگی باعث می‌شود که فرد استانداردهای بسیار بالا و کمال‌گرایانه‌ای برای عملکرد و رفتار خود در نظر بگیرد. این افراد استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای برای خود در نظر می‌گیرند و می‌خواهند همه‌چیز عالی باشد. این تله معمولا منجر به آسیب‌های قابل توجهی در توانایی‌های فردی می‌شود و تجربه لذت و آرامش را از فرد سلب می‌کند. معیارهای بی‌رحمانه می‌تواند بر سلامت روان، اعتماد به نفس و رضایت از روابط و زندگی تاثیر بگذارد.

طرحواره تنبیه

این طرحواره باعث می‌شود که فرد در پذیرش اشتباهات و خطاهای دیگران بسیار سخت‌گیر باشند. این افراد معمولا انتقادی و نابخشودنی هستند و اگر کسی انتظارات آن‌ها را برآورده نکند، عصبانی، خشمگین و بی‌حوصله می‌شوند. 

سخن پایانی

طرحواره‌ها مدل‌های متنوعی دارند و اغلب از کودکی شروع به ایجاد شدن می‌کنند. این تله‌ها می‌تواند روی رفتارها، مدیریت احساسات و روابط اجتماعی تاثیرات بسیاری بگذارند. شناخت تله های زندگی به فرد کمک می‌کند تا درک بهتری از احساسات خود داشته باشد و بتواند الگوهای رفتاری نامناسب و آسیب‌زا را تغییر دهد. طرحواره‌ها با کمک درمانگران قابل تشخیص هستند. شما می‌توانید با کمک تست طرحواره در کلینیک دکتر ساداتی این تله های زندگی را شناسایی کنید و برای بهبود و رفع آن‌ها تلاش کنید. کلینیک ساداتی با کمک متخصصان حرفه‌ای خود این مسیر را برای شما هموار می‌کند.